روشهاي کنترل و هدايت مهاجرا ت دانش آموختگان

ايجاد زمينه‌اي براي ارزشمند شدن فعاليت نخبگان موجود، حصول منزلت اجتماعي، در اختيار داشتن ابزارهاي لازم فعاليت و برخورداري از حقوق و امكانات لازم براي زندگي اميد، به حفظ نخبگان موجود را افزايش مي‌دهد. در عين حال داشتن اعتبار بين‌المللي در كسب و كار و امكان رشد علمي مداوم، جاذبه‌هايي براي نخبگان مهاجر و حتي نخبگان ساير كشورها به وجود مي‌آورد و موجب رشد و اعتلاي فضاي علمي كشور خواهد شد. در جهت حصول اين فضا اين اقدامات لازم است صورت پذيرد:

1-      هدف گذاري تلاش انگيزانه علمي و صنعتي براي تحرک علمي، فناوري و صنعتي در نخبگان و خبرگان جامعه

2-      تدوين نظام انگيزشي پله‌اي و نه به صورت موازي در جهت طبقه‌بندي نخبگان

 ( تعدد نظامهاي انگيزشي جايزه‌اي و موازي فعلي، امکان شناسايي نخبگان و الگودهي به جامعه را گرفته است. نظامهاي جايزه‌اي بايد درجه بندي، سطح بندي و مرتبه بندي شوند دقيقاٌ همان اتفاقي که در فوتبال افتاده است. فوتبال محلات، ليگ دسته سه، ليگ دسته دو، ليگ آزادگان، ليگ برتر، باشگاههاي آسيا و دنيا، موفقت در هر مرحله شرط ورود به مرحله بعدي است)

3-      ايجاد نظام جامع تحقيق و فرهنگ تحقيق

4-      ايجاد مراكز رشد و حمايت از نخبگان داراي انديشه

5-      ايجاد مراكز تحقيق و توسعه در صنعت

6-      ايجاد مراكز خصوصي فعال علمي رشته‌اي

7-      ايجاد نظام نوآوري و حمايت از فعاليت‌هاي نوآورانه

8-      فعال‌سازي دانشگاهها و تحول در ارايه دوره‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري

منطق مهاجرت نيروهاي دانش آموخته

اگر چه كشور به تخصص نخبگاني كه هجرت مي‌كنند نيازمند است، ولي اگر شرايط براي تلاش اين نيروها مناسب نباشد و به احتياجات آنها پاسخ لازم داده نشود و آنها با راندمان و كارايي پايين و تحت تنش فعاليت كنند توانايي‌هاي خود را به تدريج از دست خواهند داد. لذا درصورتي كه با خروج از اين شرايط بتوانند مهارت‌هاي تخصصي خود را افزايش دهند، اين امر موضوعي عقلايي خواهد بود. درصورت وجود اين شرايط از نخبه‌اي كه در مقام تصميم‌گيري قرار گرفته است و بايد از بين دو وضعيت ركود موجود و فعاليت در شرايط جديد يكي را برگزيند، انتظاري جز اين نيست كه دومي را برگزيند. آنان اغلب اميدوارند در سال‌هاي آينده، وضعيت كشور براي فعاليت آنها مناسب شود و بتوانند براي ادامه زندگي با دستاوردها و تجارب جديدشان برگردند و به كشور و مردمشان خدمت كنند. اينان انس و علاقه خود به ميهن خويش را حفظ مي‌كنند. امكان بازگشت از رفتار  آنها قابل استنباط است. آنها تمامي پيوندها را نمي گسلد. فناوريهاي جديد اطلاعات و ارتباطات و اينترنت به تقويت اين پديده بيشتر کمک مي‌کند.

پيش فرضهاي موجود براي جلوگيري از مهاجرت دانش آموختگان

-          مهاجرت نخبگان يك پديده منفي است (به همين دليل عمدتاً از عبارت فرارمغزها استفاده مي‌شود)،

-          مهاجرت نخبگان موجب از دست رفتن سرمايه‌گذاري انجام شده براي آموزش اين افراد مي‌شود.

-     برگزاري المپيادها و كنكورها كه موجب شناساندن نيروهاي مستعد مي‌شود، موجب مي‌شود كه كشورهاي غربي نيروهاي مستعد را نشان بگيرند و نسبت به جذب آنان اقدام كنند.

آيا پيش فرضهاي فوق لزوماٌ درست است؟

مسأله جذب نخبگان چند بخشي است و ارايه راه‌حل‌هايي كه به كليه اين شقوق توجه داشته و مبتني بر يك شناخت همه جانبه باشد راه‌حل بلندمدت است.

 

 

دلايل توجه به جذب مهاجرين ماهر در کشورهاي پيشرفته

پديده فرار مغزها موضوعي است كه از دهه شصت ميلادي مطرح شده است. اين موضوع در سالهاي گذشته براي كشورهاي توسعه نيافته و در حال توسعه اهميت ويژه‌اي يافته است. عمده كشورها از جمله كشور ايران نيروهاي توانمند كثيري را در خلال سالهاي گذشته از دست داده‌اند. عليرغم نياز شديد كشور به كار و فعاليت اين قشر از جامعه، هر ساله تعداد كثيري از متخصصين، نخبگان و سرمايه‌هاي علمي كشور تصميم به مهاجرت به كشورهاي صنعتي مي‌گيرند. اين افراد به انگيزه‌هاي مختلف از جمله ارتقاي علمي و حرفه‌اي، تجربه فعاليت در محيط بين‌المللي، رسيدن به آرامش و امنيت شغلي، چشم‌انداز بهتري براي فعاليت و رشد فرزندان و كسب درآمد بيشتر اقدام به مهاجرت مي‌كنند.

در برنامه‌ريزي‌هاي توسعه اقتصادي كشورهاي پيشرفته صنعتي نيز استفاده از نيروهاي متخصص ساير كشورها راهي انتخاب شده براي حصول رشد اقتصادي قابل توجه است. آنان به اثرات مثبت اقتصادي اين پديده واقفند.

تجارب ايشان نشان داده است كه مهاجرين در مقايسه يا افراد بومي بيشتر كار مي‌كنند در نتيجه درآمد بيشتري كسب مي‌نمايد و ماليات بيشتري مي‌پردازند. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه در كشور آمريكا تنها درآمد ده شركت تأسيس شده توسط مهاجرين حدود 38 ميليارد دلار در سال است. اين حقايق موجب مي‌شود كه كشورهاي صنعتي پيشرفته براي جذب متخصصين و نخبگان ساير ملل شرايط خوبي را پيشنهاد دهند و نيروهاي آماده به كار ساير كشورها را ـ كه فعاليتشان براي كشورهاي مبدا بسيار لازم است ـ جذب نمايند.

هر كشوري براي ايجاد  توليد، سرمايه  و شرايط مناسب اقتصادي نيازمند كار و تلاش تمامي افراد جامعه است. در اين ميان ارزش كار نيروي انساني فرهيخته و دانا بسيار قابل توجه است. انديشه و ايده‌هاي نو افراد متخصص و دانا زمينه فعاليت‌هاي جديدي را به وجود مي‌آورد كه پرداختن به آنها موجب ايجاد درآمد ملي و اشتغال است. توانايي‌ها و تلاش اين متخصصين علاوه بر حصول ارزش افزوده موجب ايجاد اعتبار براي كشور است.

پديده شناسي مهاجرت نخبگان

بحث فرار مغزها و سرمايه فكري، از ايران خيلي فراتر از چند انگاره ساده همچون نبود امكانات، مسائل اجتماعي و يا سياسي است. متاسفانه به اين مقوله تاكنون به ديدي سياسي نگاه شده است و گاه اين بحث به عنوان يك ابزار سياسي داغ نگه داشته شده است. حتي به بنياد نخبگان نيز با ديد سياسي و اين برداشت كه با خرج كردن از جيب دولت نخبگان را حفظ كنيم، بوجود آمده است.

يك ديدگاه مطرح و تاكنون درست، اين است كه با ظهور فرايند جهاني شدن و برچيده شدن تدريجي و نامحسوس مرزهاي اقتصادي به واسطه فناوري و همچنين قوانين بين‌المللي، به همراه تسهيل حمل و نقل كالا، دنيا وارد مرحله جديدي از تقسيم كار جهاني شده‌است.

منابع انساني	منبع ايجاد ثروت	اندازه اقتصاد	نيروي پيشران	انقلاب	دوره
غلام, نيروي كار	زمين	اقتصاد كوچك	نيروي كار	كشاورزي	قبل از قرن هجدهم
كاركنان يقه آبي	زغال, منابع طبيعي	اقتصاد منطقه‌اي	موتور بخار	اولين انقلاب صنعتي	قرن هجدهم و نوزدهم
كاركنان يقه سفيد	نفت, منبع انرژي	اقتصاد محلي	موتور الكتريكي	دومين انقلاب صنعتي	قرن نوزدهم و بيستم
كاركنان دانش	دانش	اقتصاد جهاني	موتور اطلاعات	سومين انقلاب صنعتي	قرن بيستم و بيست‌ويكم

جدول: گذارهاي اقتصادي

 

هر كشوري تلاش دارد تا سهم مناسبي از اشتغال همراه با نوع شغل كسب كند.

در اين ميان دو پديده بروز كرده است.

1- فرار مهارت و مغز به سمت مكاني كه درآمد بيشتر و كيفيت زندگي بهتري دارد و

2- فرار مشاغل به سمت مكاني كه در آن هزينه كمتري براي آن پرداخت مي‌شود.

هم اكنون تقريباٌ تمام كشورهاي جهان خصوصاٌ كشورهاي توسعه يافته با هر دو پديده مواجه‌اند. در يك طرف طيف امريكا قرار دارد كه تلاش دارد مهارتها را جذب كند و در طرف ديگر چين و هند كه تلاش دارند مشاغل را جذب كنند. بقيه كشورها در بين دو طيف قرار دارند و تلاش دارند با سياستهاي فعال بازار كار، با اين مشكل مقابله كنند. تعدادي نيز سعي مي‌كنند به صورت ايستگاه مياني براي جريان مهارت (مثل كانادا، و تقريباٌ كل اروپا) و يا مشاغل (مثل آسياسي جنوب شرقي، سنگاپور، پاكستان و ...) باشند.

جنبه هاي بازار	مدل توليد	مشكلات خاص	نوع بيكاري
تقاضاي نامحدود براي محصولات استاندارد حاصل از توليد انبوه	مدل توليد فوردي	نوسانات دوره‌اي	بيكاري دوره‌اي در مراحل ركود بازار
اقتصاد آزاد، ظهور بازارهاي جهاني	مدلهاي توليد ناب، سازماندهي جهاني توليد و خدمات	فشار براي نوآوري مداوم، ترقي سطوح كيفيت و صلاحيت	بيكاري ساختاري، ساختاري شدن بيكاري، نيروي كار تفيكيك شده، اقتصاد خاكستري

جدول: تغيير نوع بيکاري

 

ايران مي‌تواند به راحتي با تمهيداتي با هدف گرفتن سهم مناسبي از مشاغل با ارزش افزوده بالا، ايستگاه و حتي توقفگاه خوبي براي جذب مهارت از كشورهاي اسلامي و منطقه باشد. ويژگيهاي چندفرهنگي، جذابيتهاي سهل‌گيرانه قومي و مذهبي و سابقه خوب جذب مهاجر از خارج ( ايران يكي از كشورهاي بزرگ جذب كننده مهاجر در طول تاريخ بوده است، هرچند در مقاطعي سابقه مهاجر فرستي خوبي را هم داشته است) باعث مي‌شود كه ظرفيت بالائي كشور داشته باشد. ليكن، موانع قانوني و ساختاري نياز به اصلاح دارد. قانون كار براي نيروهاي دانش محور مي‌تواند ظرفيت قانوني خوبي را براي اين قضيه ايجاد نمايد.